انرژی
کد مطلب: 81289
17:00
03 مرداد 1398

ناپایداری سفره‌های آب زیرزمینی و پیامدهای تلخ دلخوشی به بارش‌های امسال

طبق آمار و اطلاعات وزارت نیرو، سطح آب زیرزمینی در اغلب دشت‌های کشور افت شدیدی کرده است و تاکنون بیش از ۴۰۰ محدوده از ۶۰۹ محدوده مطالعاتی کشور در شرایط ممنوعه و ممنوعه بحرانی قرار گرفته‌اند. تصور بسیاری هنوز این است که بارندگی‌های گسترده و سیل فروردین امسال، عطش ۱۰ ساله زمین را فرونشانده اما به اعتقاد مدیران آبی، اگر به بارش‌های ترسالی دلخوش باشیم، سرنوشت تلخی در انتظار ماست.

به گزارش زیست آنلاین، منابع آب زیرزمینی در کشور با وجود بارندگی‌های کم‌سابقه در سال آبی جاری همچنان در وضعیت نامطلوبی قرار دارند و بارش‌ها نتوانسته کسری مخازن آب زیرزمینی که طی چند دهه برداشت بی‌رویه به وجود آمده است را جبران کند.

طبق آمار و اطلاعات وزارت نیرو، سطح آب زیرزمینی در اغلب دشت‌های کشور افت شدیدی کرده است و تاکنون بیش از ۴۰۰ محدوده از ۶۰۹ محدوده مطالعاتی کشور در شرایط ممنوعه و ممنوعه بحرانی قرار گرفته‌اند. در ادامه به شش نکته درباره آب‌های زیرزمینی اشاره شده است.

*هرچه ضخامت آبخوان کمتر و افت سطح آب بیشتر باشد آبخوان در وضعیت ناپایدارتری قرار دارد. این نسبت را که شاخصی برای سنجش پایداری منبع آب زیرزمینی است «میرایی» می‌نامند و به عبارتی بیانگر عمر آبخوان در صورت ادامه روند برداشت فعلی است.

*طبق شاخص «میرایی» ناپایدارترین آبخوان‌های کشور به‌ترتیب آبخوان‌ کِردی شیرازی در استان هرمزگان، آبخوان ارسنجان در استان فارس و آبخوان دامنه در استان اصفهان است.

* حل مشکل این آبخوان‌ها با وجود وضعیت بسیار ناپایداری که دارند، پیچیده و سخت نیست چراکه مصرف از این آبخوان‌ها کم است. برای مثال کل مصرف کشاورزی از آبخوان کردی شیرازی ۶ میلیون متر مکعب در سال است. این مقدار حدود یک صدم درصد از مصرف کل آب زیرزمینی در کشور است.

* مشکل اصلی در واقع در محدوده‌هایی است که در شرایط ناپایدار قرار دارند و میزان مصرف آب زیرزمینی از آن‌ها زیاد است. در محدوده‌های این چنینی در بخش‌های شرب، کشاورزی و صنعت وابستگی زیادی به آب زیرزمینی وجود دارد و درصورت اتمام منبع آب زیرزمینی معیشت و اقتصاد منطقه به خطر می‌افتد. از مهم‌ترین آبخوان‌هایی که دارای چنین شرایطی هستند می‌توان به آبخوان‌های قزوین، تهران - کرج، ورامین، ساوه، ابهر - خرمدره، قروه - دهگلان، فریمان - تربت‌جام، مشهد، زنجان، نیشابور و هشتگرد اشاره کرد.

* مصرف کشاورزی در محدوده مطالعاتی قزوین که در شرایط بسیار ناپایدار قرار دارد ۱۷۰۰ میلیون مترمکعب در سال است، این یعنی حجم بالایی از کشاورزی در این محدوده وابسته به آب زیرزمینی است همچنین در محدوده تهران - کرج سالانه حدود ۱۰۰۰ میلیون مترمکعب آب زیرزمینی برای تامین آب شرب برداشت می‌شود. این عدد معادل ۲۰ درصد کل مصرف کشور از آب زیرزمینی در بخش شرب است و نشان می‌دهد که جمعیت بسیار زیادی در این محدوده برای تامین آب شرب وابسته به آب زیرزمینی هستند در حالی‌که آبخوان این محدوده در شرایط ناپایدار قرار دارد.

* نکته قابل توجه این است که برخی محدوده‌های بسیار ناپایدار در ناحیه استان‌های البرز، قزوین، زنجان و همدان تمرکز دارند. در این نواحی محدوده‌های مطالعاتی هشتگرد، اشتهارد، قزوین، ابهر - خرمدره، زنجان، کبودرآهنگ، همدان - بهار، کنگاور و کمیجان همگی در شرایط بسیار ناپایدار هستند همچنین جمعیت این چهار استان حدود ۷ میلیون نفر است بنابراین می‌توان حدس زد که در صورت از بین رفتن منبع آب زیرزمینی در این منطقه چه چالش بزرگی ایجاد می‌شود.

علت افت آبهای زیرزمینی برداشت بی رویه از آنهاست

پیامدهای تلخ دلخوشی به بارش‌های امسال

تصور بسیاری هنوز این است که بارندگی‌های گسترده و سیل فروردین امسال، عطش ۱۰ ساله زمین را فرونشانده اما به اعتقاد مدیران آبی، اگر به بارش‌های ترسالی دلخوش باشیم، سرنوشت تلخی در انتظار ماست.

بارش‌های فروردین امسال ۱۹ برابر مدت مشابه سال گذشته و سه برابر میانگین ۵۰ ساله اخیر کشور بود تا جایی که رضا اردکانیان، وزیر نیرو سال آبی ۹۸ را «پربارش‌ترین سال در ۵۰ سال اخیر» دانست.

در بهار کرمانشاه هم با نزول ۲۲۷ میلی‌متر بارندگی، رکورد بارش شکست و از میانگین بارش‌های بلندمدت ۹۰ درصد بیشتر شد.

پس از این رویداد شیرین بود که تصور سیراب شدن سفره‌های تشنه زیرزمینی و پایان خشکسالی ۱۰ ساله قوت یافت و تبلیغات و تأکیدات چندین ساله درباره لزوم صرفه جویی، اصلاح الگوی کشت، کنترل برداشت آب، پرهیز از کشت‌های آب‌بَر و… رنگ باخت.

اعلام پُرشدن مخازن سدها هم بر تقویت این گمانه تأثیر زیادی گذاشته است. آنچنانکه شرکت آب منطقه‌ای اعلام کرده، یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون متر مکعب از ظرفیت یک میلیارد و ۴۰۰ میلیون مترمکعبی ۹ سد در دست بهره‌برداری استان پُر شده است.

آزاد اعلام شدن کشت محصولات آب‌بَر از جمله برنج از سوی استانداری کرمانشاه هم به این باور دامن زد و کشاورزان زیادی دست به نشاء برنج زدند؛ محصولی که تولید هر کیلوی آن هشت هزار لیتر آب نیاز دارد یعنی هر هکتار ۱۵ تا ۲۵ هزار متر مکعب.

هرچند گرمای کم‌نظیر و هوای سوزناک تابستان در اصلاح تصور بخشی از مردم استان نسبت به پایان خشکسالی مؤثر بوده اما افزایش ۵۲ درصدی مصرف آب در این روزها نسبت به زمستان ۹۷ و برداشت بی‌رویه از چاه‌های مجاز و غیرمجاز استان نشانگر دلخوش بودن بخش زیادی از مردم و مدیران به بارش‌های بهار امسال است.

نباید به بارشها دلخوش باشیم

آمارها چه می‌گویند؟

اما واقعیت چیست؟ آیا بارش‌های امسال سایه معضل خشکسالی را از سر استان کرمانشاه دور کرده و سفره‌های آب زیرزمینی سیراب شده‌اند.

در این باره مدیر دفتر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای کرمانشاه به خبرنگار ایرنا گفت: وضعیت سفره‌های آب زیرزمینی به صورت سالانه (از مهرماه هر سال تا مهر سال بعد) بررسی می‌شود. ما در ماه مهر با ۴۱۴ پیزومتر (دستگاهی برای اندازه‌گیری فشار و ارتفاع آب زیرزمینی) ترازهای آب را در قالب منحنی‌هایی ترسیم می‌کنیم و تغییرات حجم مخزن را می‌سنجیم.

به گفته سید مهران وحدتی در این بررسی‌ها میزان تغذیه و تخلیه مخازن زیرزمینی در طول یک سال آبی مقایسه می‌شود که پیشی گرفتن تخلیه بر تغذیه به معنی از دست رفتن ذخیره دشت و حالت منفی است اما اگر روند هیدروگراف‌ها در حالت تعادل باشد به معنی ثبات وضعیت و روند صعودی هم نشانگر تغذیه بیشتر منابع آبی است.

طبق بررسی‌های دوره‌ای سه تا پنج ساله هم اکنون از ۲۳ محدوده مطالعاتی استان کرمانشاه ۱۳ محدوده مطالعاتی و دشت ممنوعه و با محدودیت برداشت بویژه در مصارف کشاورزی روبرو است.

۱۰ تا ۱۵ درصد کسری جبران شده

مدیر دفتر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای کرمانشاه با بیان اینکه تا مهر ۹۸ نمی‌توان از نظر فنی گزارش دقیقی در باره وضعیت سفره‌های آب زیرزمینی استان اعلام کرد، در عین حال گفت: پس از تاکید و پیگیری استاندار کرمانشاه، ما بررسی وضعیت منابع آبی زیرزمینی استان را بصورت ویژه از اسفند ۹۷ تا نیمه‌های اردیبهشت ۹۸ را در دستور کار قرار دادیم که مطالعات نشانگر تغذیه حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون متر مکعبی مخازن استان بود.

او اضافه کرد: این عدد در دوره‌ای بدست آمده که فصل تغذیه منابع آبی زیرزمینی بوده است و برای برآورد نهایی باید منتظر عبور از دوره تغذیه و ورود به دوره تخلیه تا مهر ۹۸ باشیم.

وحدتی با اشاره به اینکه در بهترین حالت تنها حدود پنج تا ۱۰ درصد از بارش‌ها به سفره‌های آب زیرزمینی نفوذ می‌کند گفت: به دلیل جریان آشفته و گل آلود شدن روان‌آب حاصل ار بارش‌های فروردین ۹۸ و بسته شدن روزنه‌های نفوذ به منابع آبی زیرزمینی، بخش زیادی از بارش‌ها به صورت روان‌آب از استان کرمانشاه خارج شد.

در پی بارش‌های شدید فروردین ۹۸ در کرمانشاه، رودخانه گاماسیاب در شرق استان طغیان کرد و روستاهای زیادی را زیر آب برد. این تصویر پل گاماسیاب در شهرستان هرسین را نشان می‌دهد.

با توجه به این آمار به نظر می‌رسد که ۱۰ تا ۱۵ درصد کسری مخازن آبی استان کرمانشاه در فصل بارش (تغذیه) جبران شده اما با توجه به برداشت متوسط سالانه ۱۰۰ میلیون متر مکعبی از سفره‌های زیرزمینی در فصل تخلیه (تابستان)، احتمالاً در پایان سال آبی تغذیه و تخلیه سر به سر می‌شوند.

تالابها و دریاچه هایی که امسال با بارندگی ها احیا شدند

قضاوت‌های غیرکارشناسی تهدیدی جدی برای منابع آب

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای کرمانشاه هم قضاوت‌های غیرکارشناسی از بارش‌های اخیر را بسیار مخرب و تهدیدی جدی برای منابع آب زیرزمینی دانست و با تاکید بر ضرورت برخورد با دانه‌درشت‌های متخلف آبی گفت: گاهی در مواجه با یک چاه نیمه عمیق با برداشت مثلاً نیم لیتری برخوردهای شدیدی می‌شود اما در برخی موارد با یک آب فروش با چاه‌های متعدد و گاه چند صد متری برخوردی صورت نمی‌گیرد و متأسفانه به سادگی از کنار آن رد می‌شویم.

بهرام درویشی در باره کشت برنج و فشار به منابع آب هم اظهار کرد: باید در کشت برنج تجدیدنظر شود زیرا حساب روان آب‌ها با آب زیرزمینی بسیار متفاوت است و نمی‌توان بر مبنای عدم قطعیت در مدیریت آب به توسعه کشاورزی پرداخت.

به اعتقاد او در کنار حمایت از رونق تولید باید به مصرف بهینه آب هم توجه کرد.

مدیر گروه بررسی‌های حقوقی و قانونی شرکت مدیریت منابع آب ایران هم ۱۹ تیر در کرمانشاه گفت: نبود اعتبارات لازم برای اجرای اقدامات حقوقی و قضائی برای بستن چاه‌های غیرمجاز، متجاوزان غیرقانونی آب زیرزمینی را به استمرار جرم تشویق می‌کند.

سید محمود منتظری، ناهماهنگی واحدهای انتظامی و قضائی را دلیلی برای به سامان نرسیدن سناریوهای از پیش طراحی شده دانست و گفت: فقر و توسعه نیافتگی اقتصادی-اجتماعی عاملی برای گسترش چاه‌های غیرمجاز است که امیدواریم با انجام فعالیت‌های فرهنگی، قبح تجاوز به منابع آب بیشتر نمایان شود.

مهمترین مشکلات

با توجه به اینکه بیشتر آمارها حدود ۹۰ درصد از آب مصرفی کشور را سهم بخش کشاورزی و تنها ۱۰ درصد را سهم صنعت و شرب می‌داند، بیشتر مشکلات و راهکارهای مدیریت منابع آب هم معطوف به بخش کشاورزی است. البته علیمراد اکبری، معاون آب و خاک وزیر جهاد کشاورزی ۳۱ تیر با رد سهم ۹۰ درصدی بخش کشاورزی گفت: مصرف آب کشاورزی در کشور از ۶۵ درصد هم کمتر است.

با این حال به اعتقاد مدیر دفتر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای کرمانشاه، لزوم کنترل بهره‌برداری از چاه‌های دارای مجوز، تنگناهای اعتباری در مسیر اجرای طرح احیا و تعادل بخشی آب‌های زیرزمینی و سازگاری با کم آبی و ناهمخوان بودن منصوبه روی چاه‌ها با دبی آب قابل برداشت مهم‌ترین مشکلاتی است که منابع آبی استان را تهدید می‌کند.

 

وضع آبی استان نه خوب است نه بحرانی

وحدتی وضعیت ذخایر آبی استان را در نزدیک به میانگین کشوری دانست و گفت: شرایط ما نه به خوبی استان‌های شمالی است و نه دشت‌های کرمانشاه مانند استان همدان با خطر نشست روبرو هستند اما اگر طرح احیا و تعادل بخشی آب‌های زیرزمینی و سازگاری با کم آبی به طور کامل اجرا نشود و به بارش‌های متناوب در ترسالی دلخوش باشیم، سرنوشت خوبی در انتظار ما نخواهد بود.

مخازن آبی کشور دبه طور متوسط ۵.۳ میلیارد مترمکعب کسری دارند و این کسری در استان کرمانشاه یک میلیارد متر مکعب است.

قاسم تقی زاده خامسی، معاون آب و آبفای وزیر نیرو تیر ۹۸ در نشستی خبری گفت: مخازن آبی کشور ۱۳۰ میلیارد مترمکعب کسری دارد و این میزان کسری با یکسال بارندگی تأمین نمی‌شود، زیرا کشور حدود ۱۰ سال با خشکسالی مواجه بوده است.

بر همین اساس تأمین آب شرب بخشی از نقاط کشور هم همچنان با مشکلاتی مواجه است و طبق اعلام شرکت مدیریت منابع آب ایران، ۵۹ شهر کشور امسال از نظر سطح تنش در وضعیت قرمز (کمبود بیشتر از ۲۰ درصد) هستند و در پیک مصرف روزانه احتمال کمبود آب در آنها وجود دارد.

آب موردنیاز حدود ۱۵۰ روستای استان کرمانشاه هم در گرمای طاق فرسای تابستان به صورت سیار تأمین می‌شود.

چه باید کرد؟

مدیر دفتر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای کرمانشاه برای بهبود وضعیت منابع آبی چند توصیه دارد از جمله: تداوم نصب کنتورهای هوشمند بر روی چاه‌ها، انسداد چاه‌های غیرمجاز، کنترل بهره برداری بر مبنای مجوز صادر شده، تغییر الگوی کشت و تنوع در سیستم آبیاری متناسب با شرایط خاک و آبرفت متمرکز در سطح دشت‌ها، اجرای طرح‌های تغذیه مصنوعی به روش‌های مختلف، شناسایی چاه‌های کشاورزی بلااستفاده و استفاده از پساب‌ها به عنوان جایگزین.

استفاده از پساب در راستای سازگاری با کم‌آبی پیش‌تر مورد تاکید معاون عمرانی استانداری کرمانشاه هم قرار گرفته است؛ مهرداد سالاری ۱۵ تیر با اشاره اهمیت استفاده از پساب برای جایگزینی آب فضای سبز و صنعت بر لزوم بازچرخانی آب و کاهش مصرف در فضای سبز تاکید کرد و گفت: کاهش آلودگی آب و بازچرخانی آب از مباحث مهم مدیریت بهینه آب است.

استان کرمانشاه با حدود ۲ میلیون نفر جمعیت، ۹۵۰ هزار هکتار زمین کشاورزی و باغ دارد که ۳۵۰ هزار هکتار آن آبی است.

درباره این موضوع بیشتر بخوانید:

مدیریت صحیح آب چالش بزرگ توسعه پایدار

راهکارهای نجات کشور از بحران کم آبی

عدالت اجتماعی در آب

بحران آب در جهان

بحران‌ های زیست‌ محیطی و آلودگی های آب

بزرگترین مشکلات آب در جهان امروز چیست؟

وضعیت قرمز آبی و سایه بحران آب بر کشور

همرسانی
لینک کوتاه:



برچسب ها

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.